Mọi người nói rằng, "khi ở La Mã, hãy bắt chước người La Mã".
Nhưng trong lịch sử thế giới cổ đại, người La Mã đã làm được những gì?
Câu chuyện về người La Mã là một câu chuyện vô cùng quen thuộc.
Nền cộng hòa năng động chuyển mình thành một đế quốc vĩ đại nhất
mà thế giới từng biết đến,
đồng thời đặt nền móng cho nền văn minh phương tây.
Nhưng La Mã cổ đại đã tạo ra điểm khác biệt nào
so với các nền văn minh trước đó?
Manh mối nằm trong từ "Civilization" - "văn minh".
Nó bắt nguồn từ chữ "civis", nghĩa là "công dân".
Một chữ Latin, chứ không phải Hy Lạp, Punic, Babylon, Acadia
hay bất kỳ thứ tiếng mẹ đẻ nào khác của những nền văn minh vĩ đại.
Điều La Mã đạt được, chưa từng xảy ra trước đây.
Nó đã tạo ra một nền văn minh xuất khẩu.
Một nền văn minh không còn đơn thuần chỉ là văn hóa.
Rõ ràng văn hóa có tính xuất khẩu,
như các vị vua Hy Lạp cổ sau giai đoạn của vua Alexander Đại Đế, đã cho thấy.
Nếu người La Mã cần văn hóa,
họ có thể đi đến siêu thị
và mua nó từ người Hy Lạp thông minh.
Trong lúc đó, họ tập trung nghiên cứu vào những điều phức tạp hơn.
Hoạt động điêu khắc và triết học.
Chính trị, thứ nghệ thuật mờ mịt của nền văn minh.
Thượng Viện,
pháp đình,
và chiến trận, phương án cuối cùng, khi tất cả đều thất bại.
Đây là nơi nền văn minh La Mã được tôi rèn.
Trong quá trình này, họ phát triển các hệ thống và tổ chức,
từ pháp luật đến công nghệ, trở nên thực dụng,
lâu bền và tự do ra khỏi mớ ý thức hệ hay tín điều lộn xộn.
Nhưng La Mã không phải là một xã hội không tưởng trên sông Tiber
và cũng không có nhà vua luân lý, người sắp đặt nền văn minh,
được trui rèn nên tại đây.
Nó là câu chuyện quen thuộc về sự ứng biến thô nguyên và hoảng loạn mù mịt
khi giai cấp ưu tú liều lĩnh bám víu vào quyền lực
còn tầng lớp quần chúng lại kích động sục sôi.
Cùng lúc đó là sự đe dọa của các kẻ thù ngoại lai.
Nhưng phản ứng của La Mã đối với những cuộc khủng hoảng này hoàn toàn khác lạ.
La Mã không đơn thuần chỉ chinh phạt, mà còn biến đổi cả thế giới
thành La Mã.
Họ đưa ra cho kẻ thù một lời đề nghị không thể từ chối.
Cơ hội để trở thành người La Mã.
Và điều này chính là chìa khóa cho sự thành công của một nền văn minh
sẽ trải rộng từ bờ sông Tiber,
cho tới tận rìa ranh giới của thế giới cổ đại.
Câu chuyện khởi đầu với một cụm các ngôi làng bình thường
nằm hẻo lánh trên đồi
và kết thúc bằng một nền cộng hòa hùng mạnh.
Nhưng mọi thứ không bao giờ đơn giản như thế, phải không?
Sau khi người La Mã chinh phạt thế giới,
chỉ còn một đối tượng duy nhất họ phải đánh bại, chính là bản thân mình.
Từ cái nhìn đầu tiên thoáng qua về La Mã,
khó có thể thấy được tương lai vĩ đại của nó.
Vào giai đoạn Tiền Trung Cổ,
tiếp nối sự sụp đổ của các nền văn minh Kỷ Đồ Đồng,
nó chỉ là nhóm các ngôi làng thị tộc chiến đấu vì sự sinh tồn.
Nhưng ít nhất, người La Mã đã chọn được một vị trí thuận lợi cho thành phố của mình.
Nằm trong Latium, trung tâm Italy, trên cụm 7 ngọn đồi,
nó là điểm giao cắt quan trọng nhất của sông Tiber.
Giống như Sparta, đặc điểm địa hình biến La Mã thành một thế lực quân sự hùng mạnh.
Một cường quốc về bộ binh.
Và lợi điểm độc nhất của nó chính là vị trí chiến lược,
một trong những cung đường giao thương quan trọng nhất thuộc Trung Italy.
Từ đó, cũng như bây giờ, người nước ngoài ào ạt kéo đến La Mã.
Miền trung Italy cổ đại là một thế giới lưu động.
Mọi người tự do di chuyển giữa các thành phố và La Mã trở thành một khối nóng chảy thật sự.
La Mã dần phát triển những tổ chức và khu vực công cộng
gắn liền với văn minh đô thị...
Các con phố đã được quy hoạch, đền thờ và tòa án.
Những gờ tường trang trí này cho thấy phần lịch sử xa xưa của thành phố.
Bây giờ, tìm hiểu về phần lịch sử sơ khai của bất kỳ nền văn minh nào là điều vô cùng khó khăn,
nhưng với La Mã, nó thật sự phức tạp
do sự trường thọ và thành công của nó.
Về sau, các sử gia La Mã rõ ràng đã tô điểm thêm cho phần lịch sử của La Mã
để che dấu sự khởi đầu khiêm tốn của mình.
Mọi thành phố vĩ đại đều cần có một lịch sử vĩ đại.
Bạn có thể biết rất nhiều điều về một xã hội
từ những câu chuyện họ kể.
Và khi các huyền thoại sáng tạo trôi đi,
truyền thuyết về Romulus và Remus được hé lộ.
Rõ ràng, người La Mã thích tự đánh giá bản thân
như một sản phẩm từ ngôi trường thực nghiệm.
Hai anh em sinh đôi đã bị dìm xuống sông Tiber
bởi người chú của họ,
may mắn được cuốn tới vùng đất La Mã tương lai,
và được một người mẹ sói giáo dục.
Nhưng câu chuyện cảm động về ý chí vượt qua nghịch cảnh
lại kết thúc không có hậu.
Romulus và Remus tàn sát lẫn nhau.
Và Romulus, trong cơn giận dữ, đã giết chết Remus,
tưới máu của người em lên phần nền móng của thành phố còn non trẻ.
Với thế hệ La Mã sau này,
những người biết rõ các cuộc nội chiến đã hành hạ thành phố của mình,
rằng La Mã được sinh ra trong mối quan hệ huynh đệ tương tàn đẫm máu,
dường như là điều vô cùng hợp lý.
Lịch sử sơ khai La Mã phản chiếu 2 nỗi ám ảnh vĩnh cửu.
Thứ nhất là mối đe dọa từ các thế lực ngoại bang,
và thứ hai là sự bất đồng nội bộ.
Cả hai vấn đề đều dẫn đến một điểm chung duy nhất.
Chính thể chuyên chế.
Người La Mã bản chất là những người căm ghét vua chúa.
Từ rất sớm, họ đã ném bỏ chế độ quân chủ cha truyền con nối,
một thời khắc lịch sử được ghi lại vào trong một tuyệt tác khác của thế giới,
"the Rape of Lucretia".
Thay vì vương quốc,
La Mã giới thiệu đến thế giới một nước cộng hòa - "Republic",
trong tiếng Latin có nghĩa là "public affairs" - "việc công".
Và các bộ phận cấu thành của nền cộng hòa này
được tóm lược một cách dễ nhớ
bằng cụm viết tắt SPQR,
vẫn còn tồn tại khắp La Mã cho đến ngày nay.
SPQR,
"Senatus Populus Que Romanus",
"Thượng nghị viện và Nhân dân La Mã",
một cụm từ đơn giản có tính cộng hưởng,
là cội nguồn sức mạnh của nền cộng hòa La Mã,
nhưng đồng thời cũng là lớp mặt nạ che đậy tất cả mối căng thẳng chưa được giải quyết
giữa kẻ mạnh và kẻ yếu,
giữa người giàu và người nghèo.
Như chúng ta đã thấy trong câu chuyện về thế giới cổ đại,
khi xã hội loại bỏ hệ thống phân cấp đơn giản
có từ các triều đại phong kiến,
chính trị, ngay lập tức, trở nên phức tạp và bất ổn hơn.
Nền cộng hòa La Mã cũng không phải là ngoại lệ.
Bộ máy chính trị La Mã gồm có 2 quan chấp chính tối cao,
hay quan hành chánh địa phương, được chọn lựa bởi Thượng nghị viện và Nhân dân,
cùng nhau điều hành nhà nước trong một năm.
Hệ thống có vẻ đơn giản này được tạo ra nhằm đảm bảo
không cá nhân nào có thể sở hữu quá nhiều quyền lực,
nhưng kể từ đó, người La Mã đã tạo nên một mạng lưới âm mưu lộn xộn,
các vở kịch quyền lực, những cuộc thỏa thuận hậu trường và nhiều cuộc ám toán.
Chính trị là như thế.
Hiến pháp của nền cộng hòa La Mã
là một thứ lập dị ọp ẹp,
nhằm mục đích giữ cho kế hoạch đi đúng hướng.
Các điều lệ của SPQR đã biến nền chính trị La Mã thành một cuộc đua xe đạp.
Các đối thủ lùi xuống, lần lựa tìm lấy ưu thế cho mình
cho đến khi có người đột ngột bứt lên phía trước
và kể từ lúc đó, thân ai người nấy lo.
Mặc dù người La Mã ưu tú được thiên định để đoạt lấy quyền lực và vinh quang,
nhưng thể chế La Mã
đã chế ngự đặc tính tranh đua,
biến thành một cuộc loạn đả, nhờ một bộ luật khác.
Một đạo luật luân lý thể hiện đặc tính La Mã quý tộc...
Dũng cảm, khoan dung,
trí tuệ, trách nhiệm,
khiêm tốn, trang trọng.
Và quyền pháp luân lý củng cố cho nền cộng hòa hiệu quả đó,
đã bị cưỡng bức thi hành bởi những người đã chết.
Đối với các thượng nghị sĩ La Mã trẻ tuổi,
lời nói và hành động của người đi trước chính là chuẩn mực
họ cần vươn tới
và là thước đo cho các thành tựu của họ.
Các ngôi mộ này có từ thời cộng hòa.
Và điều đầu tiên đập vào mắt, là người La Mã được chôn cất theo gia đình.
Đây là Quinti, còn đây là Clodiae.
Quan sát đôi tai của hai người này, có thể xác định họ cùng chung gia tộc.
Có lẽ điều quan trọng nhất, đối với giới quý tộc La Mã,
là sự cạnh tranh chính trị,
không chỉ vì danh dự của riêng cá nhân,
mà còn vì danh dự của cả gia tộc.
Bởi các gia tộc thượng nghị sĩ giống như những thương hiệu.
Và mỗi thế hệ cần phải giữ vững thương hiệu đó.
Chiếc bóng rộng lớn được hun đúc bởi tổ tiên tôn kính
không thể bị lung lay,
đặc biệt khi ký ức của họ trở nên bất diệt nhờ các tượng nộm sáp
được phô bày đều đặn.
Cho dù quý tộc La Mã có thể hướng đến bất kỳ thành tựu nào,
cũng không thể làm hài lòng những người đã khuất.
Nhưng có một vấn đề trong sự khao khát cố hữu đối với chính trị
của vinh quang cá nhân.
Đơn giản, không có đủ công việc để luân chuyển.
Ví dụ, quan chấp chính tối cao nhất.
Chỉ có 2 người trong nhiệm kỳ 1 năm
và vì thế, luôn luôn có người bị lỡ mất cơ hội.
Do đó, xuất hiện một sự căng thẳng
giữa, một bên, khao khát vinh quang cá nhân,
và một bên, là sự ổn định gắn kết cần thiết cho nhà nước.
Sau đó, mới có thêm chữ cái thứ hai trong cụm từ SPQR.
"P", populus - "nhân dân".
Quần chúng, tầng lớp bình dân không phải là những người bàng quang thụ động,
sẵn sàng chiến đấu cho quyền lợi của mình.
Năm 495 trước Công Nguyên, Thượng viện và người dân xung đột với nhau.
Tầng lớp bình dân rút về Núi thánh
ở phía bắc thành phố,
tổ chức một đợt tổng tấn công
gồm nông dân, thợ thủ công và binh lính.
Quân đội bị tổn thất gần như toàn bộ, Thượng viện buộc phải thỏa hiệp.
Thành lập chế độ hộ dân quan nhân dân.
Mỗi năm, 2 hộ dân quan thuộc tầng lớp bình dân
được chọn để bảo vệ quyền lợi cho người dân trong Thượng viện.
Giới bình dân, bây giờ, đã được nắm giữ một phần vốn của thành phố,
điểm khởi đầu nhân diện của họ.
Tinh thần đó vẫn còn nằm trong trái tim của giai cấp lao động La Mã.
Ồ, Lenin, Totti! Tuyệt vời.
Một trong những điều đặc biệt về người La Mã
chính là sự gắn bó mãnh liệt với thành phố La Mã hiện tại.
Trước Athens, đã có một thành phố đóng vai trò quyết định
đối với vận mệnh của cả quốc gia.
Dấu vết đầy chết chóc của vua Alexander trải khắp thế giới,
tư tưởng thương mại của người Phoenicia,
vương triều du mục Ba Tư,
tất cả đều nói lên tính động thiết yếu của quyền lực.
"Quốc gia là của ta".
Nhưng đối với người La Mã,
thành phố La Mã sẽ vẫn là một nỗi ám ảnh xuyên suốt phần lịch sử lâu đời của họ.
Nỗi ám ảnh này gắn liền với một sự kiện nhục nhã.
Năm 390 trước Công Nguyên, một toán người Celts từ miền bắc Italy hành quân xuống phương nam,
nghiền nát quân đội và cướp phá La Mã.
Một nhóm số ít vệ binh
kiên trì cố thủ tại đây, trên ngọn đồi Capitoline.
Và họ chỉ rời đi cho đi khi đàn ngỗng thánh,
được nuôi trên này, bắt đầu kêu lớn
khi quân Celts tràn lên ngọn đồi.
Nhưng họ buộc phải đầu hàng
và người Celts chỉ bỏ lại thành phố
sau khi thu được một số vàng lớn.
Nhưng người La Mã thực dụng luôn rút ra được các bài học
từ nghịch cảnh.
Đoàn quân cướp bóc Celts đã cho họ thấy một sự chuyển biến to lớn trong chiến lược quân sự
cần thiết cho an ninh quốc gia.
Và điểm mấu chốt phụ thuộc vào cách cư xử của những người láng giềng.
Trong quá khứ, khi La Mã đánh bại các nước lân cận,
kéo theo nhiều tập quán cướp phá và nô dịch hóa lâu đời.
Nhưng bây giờ, người La Mã nhận thấy
cần phải tập trung chế ngự thay vì cướp bóc họ.
Từ thời điểm này, các kẻ thù từng bị đánh bại ở Latium,
cả người dân lẫn lãnh thổ, đều sát nhập vào La Mã.
Nhìn chung, trong thế giới cổ đại, khu vực đó đã được kiểm soát.
Nhưng cùng lúc, họ phải từ bỏ
nếu hoàn cảnh ép buộc.
Dễ đến, dễ đi.
Nhưng với người La Mã, nó lại hoàn toàn khác.
Tất cả vùng đất chinh phạt, ngay lập tức trở thành lãnh thổ La Mã,
giống như thành phố La Mã.
Thế giới cổ đại chưa từng bắt gặp một điều nào giống như vậy.
Người La Mã đã viết lại sách luật.
Họ đến, quan sát, chinh phạt và đồng hóa.
Cuộc chiến tranh giữa người La Mã với các nước láng giềng
đồng thời cũng giúp cải tiến một loại vũ khí đặc trưng của La Mã cổ đại...
Quân đoàn, đội quân đáng sợ,
gồm hàng trăm binh lính thiện chiến, với những đôi dép đóng đinh nhọn và thanh kiếm "gladius",
một thanh đoản kiếm dùng xé toạc đội hình đối phương
trong các trận chiến giáp lá cà.
Sau mỗi trận đánh Samnite, người Etrusco
và những thành bang Campania thất thủ dần,
trong khi chiến thuật, hiệu quả và sự kiên cường
của quân đoàn La Mã ngày càng tăng.
Nhưng trên hết, quân đội của họ cũng được nhân lên,
khi các kẻ thù bị đánh bại đồng hóa,
gia nhập vào quân ngũ.
Một kẻ thù của La Mã
đã thốt lên rằng họ đang phải chống lại quái vật Hydra.
Hydra là một quái thú nhiều đầu trong thần thoại.
Mỗi lần bạn cắt một chiếc đầu, hai chiếc khác sẽ mọc lên.
Hoàn toàn đúng như vậy.
Bởi bất kỳ đồng minh nào được trở thành người La Mã
cũng đều sẵn sàng binh lính cho quân đoàn La Mã.
Do đó, mỗi khi La Mã chinh phạt một vùng đất mới,
quân đoàn lại được bổ sung.
Vào khoảng thế kỷ thế 2 trước Công Nguyên,
hơn một nửa quân số được tập hợp từ nhóm ngoài La Mã.
La Mã đã chuyển mình từ một thành bang trung tâm của Italy
thành một thế lực không thể kháng lại.
Các cuộc viễn chinh của La Mã có quy mô vô cùng rộng lớn.
Ước tính, vào đầu thế kỷ thứ 3 trước Công Nguyên,
La Mã đã kiểm soát hơn 14,000 km2 lãnh thổ.
Nhiều gấp 2.5 lần so với 50 năm về trước.
Và đi kèm với nó là sự giàu có.
Năm 293, diễn ra một cuộc diễu hành lớn nhằm ăn mừng chiến thắng Samnite vẻ vang
và một trong những chiến lợi phẩm thu được có trên 1,800 pound bạc
và 2.5 triệu pound đồng.
Rõ ràng, La Mã thu lợi rất nhiều.
Nhiều đền thờ phô trương mới được xây dựng
tại quảng trường bạc Largo Argentian thuộc khu trường sở "Field of Mars".
Thông qua cuộc chinh phạt hà khắc và đường lối chính trị thông minh,
một cụm các ngôi làng cao nguyên bình thường đã trở thành một thành phố.
Nhiệm vụ lúc này là xây dựng một nền văn minh.
Những thực thể bạo tàn của chiến tranh
được tiếp nối bởi một hệ thống sát nhập dân số vô cùng hiệu quả
dựa trên chuỗi quyền lợi hợp pháp, đặc ân và trách nhiệm.
Với La Mã, nền văn minh như một công cụ của chủ nghĩa đế quốc
đã chín mùi.
Sự thành công của La Mã được xây dựng trên các chế độ và cơ sở hạ tầng, chứ không phải lý thuyết suông.
Người La Mã nắm lấy cỗ máy của nền văn minh,
tháo rời nó ra và lắp ráp lại
thành một thể mới hiệu quả hơn.
Điều này thể hiện rõ ràng trong lĩnh vực luật pháp.
Luật pháp là một trong những thành tựu vĩ đại nhất của nền văn minh La Mã.
Hệ thống pháp lý La Mã, một hệ thống phức tạp
và sáng ngời nhất giai đoạn thế giới cổ đại.
Nó là nắm vữa kết dính mọi thứ nhằm giúp mở rộng đế chế
và mang lại cho tất cả công dân, cả người mạnh hay kẻ yếu,
lòng tin vào công lý.
Trước kia đã có luật pháp, từ thời kỳ Lưỡng Hà đến Hy Lạp,
nhưng nó chỉ là một thứ vô vị giả tạo
dành cho góa phụ và cô nhi.
La Mã đặt ra nhiều nguyên tắc công lý
và tập hợp chúng thành một hệ thống pháp lý đầy đủ.
Vào giữa thế kỷ thứ 5 trước Công Nguyên,
bộ luật La Mã đầu tiên, luật "12 Bảng", được ban hành
sau khi một hộ dân quan thuộc giới bình dân yêu cầu soạn thảo văn bản luật
để ngăn chặn các thượng nghị sĩ giàu có bóc lột và chiếm đoạt
tài sản của họ.
Nó dựa trên nguyên tắc pháp lý
mang tính thiêng liêng đã được phát triển.
Trong xã hội La Mã, không quan trọng bạn là ai hay bạn từ đâu tới,
bạn đều có các quyền lợi và cơ hội, ngay cả khi bạn là nô lệ.
La Mã, giống như những nền văn minh khác,
có số lượng nô lệ đông đảo,
nhưng sự khác biệt, đối với người La Mã,
chính là định kiến "nếu đã từng là nô lệ, sẽ mãi mãi là nô lệ".
Dừng lại... du khách... và rẽ trái
đến ngôi mộ.
Tôi đoán ngôi mộ nằm ở đàng kia.
Đó là nơi an nghỉ của người đàn ông tốt bụng khoan dung. Một người yêu thương giai cấp nghèo khó.
Guyus...
Attilius... Ovodus...
Một nô lê Sorano được giải phóng.
Buôn bán ngọc trai... Trên đường Via Sacra.
Ví dụ tuyệt vời và cảm động
về những quyền lợi đó được đế chế Lã Mã giới thiệu
đến tất cả mọi người.
Không chỉ riêng du khách nước ngoài, mà còn cho những người từng là nô lệ,
nhưng đã giành được tự do và vươn lên.
Trong xã hội bất định này mọi thứ đều có thể xảy ra.
Bảo tàng Khảo cổ Quốc gia có một đài tưởng niệm kỳ lạ
cho thấy cái nhìn sâu sắc về quyền công dân,
có thể được truyền lại cho các thế hệ sau.
Bản khắc này nói rằng Numerius Popidius Celsinus
đã chi trả cho việc khôi phục lại một phần ngôi đền Isis tại Pompeli,
sau khi nó bị tàn phá bởi động đất.
Như một phần thưởng, ông được tham gia vào hội đồng thị trấn.
Ngày nay, có hàng ngàn bản khắc giống như vậy.
Nhưng cái này đặc biệt hơn cả.
Bởi Celsinus chỉ mới 6 tuổi.
Tên ông xuất hiện trên bản khắc
vì cha của ông là một nô lệ được giải phóng.
Bởi là nô lệ giải phóng, nên ông không được phép tham gia vào hội đồng thị trấn.
Nhưng con trai ông, một công dân La Mã ngay từ khi sinh ra, có thế.
Tiền đóng vai trò quyết định cho đặc tính lưu động xã hội của đế chế La Mã.
Nhưng thành tựu to lớn của La Mã
chính là cách nó biến lợi ích của nền văn minh
thành khối vật lý thống nhất.
Công trình công cộng, những thứ chưa từng biết đến.
Chúng không chỉ là vật trưng bày, như đền thờ và cung điện,
mà là các dự án cơ sở hạ tầng to lớn,
tương tự hệ thống đường xá liên kết La Mã với toàn thế giới.
Đây chính là con đường đầu tiên của mạng lưới này,
Appian Way,
xây dựng vào năm 312 trước Công Nguyên, nối liền La Mã và Campania,
vùng đất thánh.
Nó chính là nữ hoàng của những tuyến đường dài nhất,
hơn 560 km,
vươn xa đến tận Brundisium ở phía nam.
Một siêu xa lộ phục vụ cho thương mại và quân sự, tùy hoàn cảnh.
Dọc theo con đường gồm nhiều cầu dẫn nước.
Các công trình và tiện ích công cộng
có giá trị vô cùng to lớn đó
đáp ứng cho nhu cầu cuộc sống cơ bản của con người,
nguồn nước sạch.
"Vĩ đại" và "to lớn" là ca từ thích hợp để miêu tả hệ thống cầu dẫn nước này.
Thượng nghị sĩ cấp cao, Sextus Julius Frontinus, đã viết...
"Bạn hãy so sánh các di tích rộng lớn,"
"giữa mạng lưới cầu dẫn nước quan trọng này với kim tự tháp vô dụng kia,"
"những thứ quyến rũ du khách nhưng không có ích của người Hy Lạp."
Khi đế chế La Mã phát triển suốt nhiều thế kỷ,
cầu dẫn nước trở thành biểu tượng vĩ đại nhất của nền văn minh La Mã.
Từ Bắc Phi đến Gaul,
Các kỹ sư La Mã đã để lại một tuyệt tác
đồng thời cải thiện chất lượng cuộc sống.
Chúng được tạo ra để tồn tại.
Sâu bên dưới La Mã, một cầu dẫn nước ngầm
vẫn phục vụ cho nhu cầu của SPQR.
Hướng dẫn viên của tôi là một chuyên gia về hang động, Vittorio Colombo.
Vittoria, đây thực sự là cầu dẫn nước từ thời La Mã sao?
Vâng, đúng thế.
La Mã cổ đại có 11 cầu dẫn nước
và đây là cái duy nhất vẫn còn hoạt động sau 2,000 năm,
với lưu lượng 1m3 nước mỗi giây.
Nó cũng là cầu dẫn nước duy nhất được xây ngầm hoàn toàn.
Đó là lý do tại sao nó vẫn còn hoạt động
bởi người lũ người man rợ Barbaria không thể phá hủy nó.
- Nó được xây dựng vào năm 19 trước Công Nguyên phải không? - Đúng vậy.
Vậy là vào thời của vua Augustus?
Vâng, ông xây dựng cầu dẫn nước này
nhằm cung cấp nước cho hoạt động tắm nước nóng.
Hệ thống tắm nước nóng công cộng đầu tiên tại La Mã.
Đó chính xác là thứ đã khiến Lã Mã trở nên vĩ đại
bởi nó mang lại cuộc sống chất lượng cho mọi người.
Tuyệt vời.
Nước từ cầu dẫn nước Vergine, ngày nay được dùng phục vụ
cho một số đài phun nước nổi tiếng nhất của La Mã.
Khát vọng vô độ của người La Mã đối với những công trình công cộng này
cho thấy 2 điều.
Tính cạnh tranh cao độ của họ
và một tinh thần vô cùng lớn của thứ được gọi là "Civilitas".
Nó là từ dùng để miêu tả người La Mã.
"Civilitas" có nghĩa là phẩm chất lễ độ, nhưng ở mức độ cao hơn.
Nó còn được dùng để chỉ một công dân La Mã tốt.
Nhưng khi các cuộc chinh phạt La Mã ngày càng tăng,
sẽ tạo ra áp lực, từ cả trong và ngoài,
lên hoàn cảnh hiện tại khó xử này.
Trong thế giới cổ đại,
nền văn minh thành công gắn liền với việc mở rộng,
thông qua hoạt động chinh phạt, liên kết hay sát nhập.
La Mã không phải là ngoại lệ.
Italy, dưới tác động đó,
tìm kiếm mục tiêu mới
và Sicily, hiển nhiên là điểm đến thích hợp.
Một vùng đất hình tam giác màu mỡ, phì nhiêu
nằm tách biệt khỏi đại lục Italy,
cách eo biển Messina khoảng 3 km.
Sicily không chỉ có nền nông nghiệp phong phú
mà còn sở hữu nhiều cảng biển dừng chân quan trọng trên tuyến đường thương mại
nối liền Hy Lạp, Italy và Bắc Phi.
Vì thế, nó có ý nghĩa đặc biệt, cho cả quân sự và chính trị,
khiến La Mã quyết định xâm lấn Sicily. Nhưng họ vấp phải một vấn đề.
Phần phía tây của bán đảo
thuộc kiểm soát của siêu cường quốc hùng mạnh nhất vào bấy giờ, Carthage.
Nếu La Mã muốn cạnh tranh ở đó, họ sẽ phải tham gia
vào một cuộc chiến rất khốc liệt.
Sicily, về mặt dân tộc, từ lâu đã bị chia cắt
thành tộc người Phoenicia, gồm các thành phố bản xứ ở bờ tây
và những thành bang Hy Lạp cư ngụ tại bờ đông.
Nhưng từ thế kỷ thứ 5 trước Công Nguyên trở đi,
Carthage thường xuyên phải gửi quân đến đây để bảo vệ cho đồng minh.
Phần lớn nhằm chống lại Syracuse,
thành bang hiếu chiến và hùng mạnh nhất của Hy Lạp.
Tất cả chỉ vì mục đích kinh tế.
Các thuộc địa cũ Phoenicia thuộc bờ tây Sicily
là những điểm dừng cốt yếu trên cung đường thông thương sinh lợi
thuộc sở hữu của Carthage từ xa xưa.
Và họ cần giữ chặt nó, bằng mọi giá,
cho dù có cao như thế nào.
Hoạt động kinh doanh trong thế giới cổ đại được quân phiệt hóa nặng nề.
Các mô hình kinh doanh độc quyền luôn bị giành giựt trong khi những tuyến đường thương mại được bảo vệ quyết liệt.
Carthage đã xây dựng một đế chế
dựa trên mạng lưới nhiều cảng biển mậu dịch sừng sững như pháo đài,
nằm dưới quyền kiểm soát của quân đội
để đảm bảo đám người Hy Lạp tham lam hay La Mã mới nổi không thể tiếp cận.
Chúng ta thường cho rằng người Carthage là kẻ chậm chạp
khi so sánh với các thành tựu văn hóa lấp lánh của Hy Lạp
và đế quốc hùng mạnh La Mã.
Cả dân tộc cùng kinh doanh,
chào bán những sản phẩm của mình khắp Địa Trung Hải.
Nhưng có một điểm bị bỏ sót.
Thành phố Carthage, nằm trên bờ biển Tunisia ngày nay,
có các tư tưởng văn minh và cách vận hành thế giới của riêng mình.
Với nguồn gốc lịch sử
dẫn trực tiếp về với các thành phố thương mại vĩ đại của Phoenicia,
Carthage sở hữu nguồn sức mạnh biển cả
quan điểm của nó được định hình bởi đặc tính lưu động từ yếu tố đó.
Người La Mã là những luật sư vũ trang,
sở hữu bản năng xâm chiếm lãnh địa, biến chúng thuộc về La Mã.
Còn người Carthage lại được ví như các thương gia vũ trang.
Có thiên hướng xây dựng và bảo vệ mạng lưới mậu dịch,
biến thế giới thành một thị trường, được kiểm soát bởi Carthage.
La Mã và Carthage là những sự lựa chọn thay thế tương tự hệ thống đế quốc.
La Mã giống như một câu lạc bộ,
gồm nhiều nghĩa vụ nặng nề nhưng phần thưởng hậu hĩnh.
Carthage lại hao hao chiếc thẻ hội viên trung thành,
với các lợi ích kinh tế được xác định rõ
nhưng cũng đi kèm những yêu cầu riêng.
Văn hóa cũng có sự khác biệt.
Văn hóa trở thành vũ khí trong cuộc tuyên truyền chiến tranh của La Mã
chống lại Carthage.
Hiến tế trẻ em.
Tôi từng làm việc tại Tophet, thuộc Carthage vào những năm 1990.
Hoàn toàn ngẫu nhiên, chúng tôi tìm thấy 50 bình đựng di cốt.
Chúng tôi khai quật một hũ ra,
phát hiện những chiếc nhẫn chỉ dành cho trẻ em
và nhiều loại trang sức khác,
bị cháy đen cùng nhiều mẩu xương người rất nhỏ.
Tôi phải ngủ với đống hũ cốt đó suốt 3 tuần.
Thật sự, tôi không thể ngủ ngon.
Bằng chứng khảo cổ được đem ra tranh luận sôi nổi.
Một bên cho rằng Tophet là một khu nghĩa trang trẻ em.
Bên kia lại khẳng định đó chính là nơi hiến tế.
Nhưng tôi nghĩ, cả 2 ý kiến đều đồng tình một quan điểm.
Người Carthage vào thời kỳ đó được đánh giá
là những kẻ giết trẻ em tàn nhẫn.
Tophet là nơi người sùng đạo đến
và dâng lên thần linh những thứ quý giá nhất.
Con của họ.
Carthage và La Mã chạm trán vũ lực lần đầu tại Sicily,
viên ngọc quý giá của đế chế Carthage.
Xung đột giữa 2 siêu cường quốc biến thành cuộc chiến tranh thế giới
kéo dài hơn một thế kỷ.
dài nhất trong lịch sử thế giới cổ đại.
Và La Mã sẽ nổi lên từ mâu thuẫn đó,
chuyển mình từ một nền cộng hòa trở thành một đế chế.
Chiến tranh Punic thứ nhất,
giữa La Mã và Carthage,
diễn ra trong hơn 20 năm.
Sicily là mặt trận chính
nhưng không bên nào giành được chiến thắng quyết định.
Địa hình đảo gồ ghề đã ngăn cản quân đoàn La Mã
vượt qua đội quân đánh thuê của Carthage.
Thành Eryx,
cao 750 met so với vùng đồng bằng phía tây Sicily,
cho thấy sự khó khăn mà quân đoàn La Mã phải đối mặt.
Nằm rải rác bên dưới pháo đài là nhiều mảnh vỡ vụn dụng cụ chiến tranh
của La Mã.
2 nhà khảo cổ Nicola Savalli và Pier-Francesco Vecchio
đã khai quật được hàng trăm viên đạn đá.
Họ chỉ đào lớp trên, 20cm dưới bề mặt.
Có rất nhiều đạn đá giống thế này.
Vậy, đây có phải là phần còn lại của cỗ trọng pháo không?
Vâng.
Thật kinh ngạc. Không thể tưởng tượng được một thứ như thế này khi lao vào tường thành sẽ có sức công phá như thế nào.
Họ phải dùng loại đạn đó, để gây ra các vết nứt.
Nói cách khác, anh sẽ cần rất nhiều đạn đá
nhằm phá vỡ bức tường thành.
Phía sau anh, tôi thấy có nhiều viên đá nhỏ khác.
Chúng là gì vậy?
Cỗ trọng pháp nhỏ. Trong tiếng Italy chúng được gọi là "Fromboliere".
- Ná bắn đá sao? - Đúng thế.
Một loại vũ khí của quân đội Carthage do người Tây Ban Nha ở Balearic chế tạo.
Từ quần đảo Balearic?
Vâng, ná bắn đá Tây Ban Nha là loại vũ khí bắn đá tốt nhất.
Thử tượng tượng cảnh nó bay vào đầu.
- Có thể gây chết người phải không? - Chắc chắn rồi.
Vậy đây thật sự là một cuộc chiến tranh tiêu hao giữa hai bên đúng không?
Vâng, đúng như vậy. Suốt 10 năm.
Tình thế bế tắc bị phá vỡ trên biển
mặc dù rất ít người nhận định cuộc chiến sẽ kết thúc
tại đấu trường này.
Người Carthage thống trị vùng biển.
Nó là nguồn gốc của sự giàu có, là giàn khung cho cả đế chế
và họ kiểm soát nó bằng đội chiến hạm đáng sợ nhất
khu vực Địa Trung Hải.
Đằng sau chiến hạm đó là một nền đóng tàu tinh xảo hàng trăm năm tuổi.
Đây là tàu chiến Carthage.
Mặc dù tương đối nhỏ, chỉ khoảng 120 tấn,
nhưng nó cần đến 68 thợ chèo để đưa con tàu băng qua làn nước.
Nhưng có lẽ điều kỳ lạ nhất về chiếc tàu này
chính là các ký tự Punic được khắc lên những tấm ván.
Có thể, nó nhằm giúp các người thợ không chuyên lắp ráp chúng lại với nhau.
Vì thế, đây giống như một chiến tàu lắp ráp sẵn.
Nhưng chính sự tỉ mỉ của người Carthage đã làm hại họ.
Người La Mã có thể chỉ là những anh nông dân chuyên sống trên cạn,
nhưng họ đã nảy ra một ý tưởng tuyệt vời lúc trông thấy nó.
Khi bắt giữ được một chiến tàu Carthage nguyên vẹn,
hệ thống đánh số lắp nối sẵn
mang đến cho họ bản thiết kế chi tiết về hạm đội của mình,
và họ đã sao chép chính xác từng miếng ván.
Nhưng sở hữu và vận hành một chiến tàu là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau.
Trong trận chạm trán hải quân đầu tiên, được dẫn dắt bởi quan chấp chính tối cao La Mã,
Scipio, còn có tên nhạo, Asina - "kẻ lố bịch".
Người La Mã đến đây với một tiểu hạm đội gồm 17 chiến tàu
và đóng giữ cầu cảng chính của quần đảo Lipari.
Tuy nhiên, họ nhận ra rằng mình đã lọt vào vòng vây
của đội chiến hạm Carthage lớn hơn gấp nhiều lần.
Scipio hoảng sợ bỏ trốn lên đất liền.
Còn hạm đội La Mã bị đốt thành than.
Một rủi ro, đồng thời cũng là sự khởi đầu không mong muốn đối với lịch sử hải quân La Mã.
Nhưng người La Mã không nhụt chí bởi thảm họa quân sự đó.
Họ chế tạo thêm nhiều chiến tàu và nghĩ ra một vài kỹ thuật hàng hải của riêng mình.
Quy tắc hải chiến cơ bản trong thời gian này
là cố gắng áp sát càng gần càng tốt
nhằm đâm thủng và đánh chìm tàu đối phương.
Nó đòi hỏi kỹ năng cũng như kinh nghiệm
nhưng người La Mã không có cả 2 điều đó vào giai đoạn đầu của cuộc chiến tranh Punic lần thứ nhất.
Vì thế, họ cần tìm cách để cân bằng sự chênh lệch đó.
Đây là thứ họ đã nghĩ ra, chiến thuyền Corvus,
bản chất, là một tấm ván cầu khổng lồ
được giữ trên không nhờ nhiều ròng rọc,
với một chiếc đinh nhọn lớn ở phía dưới.
Khi áp sát đến tàu Carthage, ở khoảng cách vừa đủ,
họ cắt ròng rọc,
và toàn bộ tấm ván cầu đổ sập xuống sàn tàu Carthage.
Sau đó, lính thủy La Mã tràn qua
và kết thúc nó tương tự một trận đánh trên cạn.
Khéo léo và rất hiệu quả.
Chiến tàu Corvus đã thật sự phát huy tác dụng.
Ngoài khơi Sicily, tại Mili này,
một hạm đội Carthage quá tự tin đã sa vào bẫy của La Mã
và hầu hết bị tiêu diệt hoàn toàn.
Thật là một sự sỉ nhục khủng khiếp
khi bị đánh bại bởi đám người mới đến này.
Thêm một nỗi đau khác ập đến cho Carthage.
Ngoài khơi mũi đất Cape Ecnomus
diễn ra một trận thủy chiến lớn nhất thế giới cổ đại.
Đây là thời khắc quan trọng trong cuộc so tài đầu tiên giữa La Mã và Carthage.
Quái vật Hydra La Mã đã đánh bại cá mập Carthage,
và chẳng bao lâu nữa,
Sicily sẽ trở thành hòn đảo kho báu của một Đế Chế Cộng Hòa mới.
Nhưng hệ quả to lớn nhất của chiến tranh Punic lần thứ nhất
chính là người La Mã, từ chỗ chỉ là một quốc gia chuyên sống trên cạn,
không biết gì về chiến thuyền ba tầng,
trở thành những người Địa Trung Hải, "Mare Nostrum".
Nhưng nếu La Mã gây bất ngờ cho Carthage
bằng trận thắng trên biển ngay lần chạm trán đầu tiên,
thì chính Carthage, lại đem đến sự kinh ngạc
khi 2 bên tái chiến vào 23 năm sau.
Đó là nhờ đến một người đàn ông đặc biệt,
mà những thành công trên chiến trận của ông
sẽ biến sự thù địch Carthage của La Mã
thành lòng hận thù sâu tận xương tủy không bao giờ nguôi.
Chiến tranh Punic lần hai không phải là đoạn phim chiếu lại của cuộc chiến thứ nhất.
Đó gần như là sự thống trị của La Mã lên toàn bộ khu vực Địa Trung Hải,
và không có những trận thủy chiến.
Nhưng tại Hannibal Barca,
La Mã sẽ phải chống lại một trong những vị tướng vĩ đại nhất
thế giới cổ đại.
Từ căn cứ của ông ở miền nam Tây Ban Nha,
với nguồn tài nguyên bạc Carthage,
Hannibal quyết định đánh vào sân sau của La Mã, Italy.
Để làm được điều đó, trước tiên, ông phải băng qua dãy Alps.
Chỉ khi đứng tại nơi này,
bạn mới có thể cảm nhận được sự vĩ đại trong quá trình vượt dãy núi hùng vĩ
của Hannibal.
Mùa đông đến nhanh khiến mọi chuyện trở nên tồi tệ hơn
khi Hannibal cùng đoàn quân của ông lên tới đỉnh của ngọn Alps.
Tuyết rơi dày đặc,
cả con người và thú vật đều phải vật lộn để giữ vững đôi chân
trên những hẻm đá trơn hẹp.
Và loài voi,
mặc dù là ngôi sao trên chiến trận,
cũng không phải là người bạn đồng hành leo núi lý tưởng.
Thực tế, chỉ còn lại một con voi khi đến Italy.
Nhưng dù có hay không có tượng binh,
tại Italy, Hannibal đã khiến cho cả quân đoàn La Mã tơi tả,
đỉnh cao là trận Cannae vào năm 216 trước Công Nguyên.
Các trận thua của La Mã thật lạ lùng.
Một vị tướng, hơn 80 thành viên Thượng viện,
gần như toàn bộ tư lệnh cấp cao
và tất cả quân đoàn tinh nhuệ nhất của họ.
Cannea thật sự là một thảm họa đẫm máu.
Hannibal không chỉ xuất chúng trên chiến trận.
Ông còn tiến hành nhiều đường lối chính trị tiến bộ
đe dọa đến kết cấu thống nhất của La Mã.
Trận đánh Cannae thay đổi mọi thứ,
nhiều thành phố Italy
đã xem xét lại mối quan hệ với La Mã.
Một trong những nơi đó là Capua.
Thành phố nổi tiếng và giàu có nhất Campania.
Hannibal kéo họ về phe của mình
bằng lời hứa hẹn rằng khi ông thống trị Italy,
Capue, chứ không phải La Mã, sẽ trở thành thủ phủ.
Bị làm nhục trên chiến trường
và sự đe dọa rời bỏ SPQR của các đồng minh cũ,
La Mã dường như đi vào vết xe đổ của thảm họa 175 năm trước,
khi quân đội Celt cướp phá thủ đô linh thiêng của nó.
Tuy nhiên, một trong những điều bí ẩn lịch sử đặc biệt,
vị tướng Carthage đã không đem quân vào thành phố
và đặt dấu chấm hết cho người La Mã.
Thay vì tấn công vào yếu điểm của đối phương,
Hannibal chỉ nhất nhất tuân theo các chiến luật trong thời kỳ này.
"Không tiêu diệt kẻ thù,"
"chỉ buộc họ ngồi vào bàn đàm phán."
Và nếu Hannibal cho rằng người La Mã hoàn toàn khuất phục,
ông đã mắc một sai lầm vô cùng lớn.
La Mã không bao giờ lùi bước.
Người La Mã có một đặc tính,
chính là họ luôn có khả năng vực dậy,
trở nên mạnh mẽ hơn.
Scipio Africanus, một vị tướng La Mã,
người sánh ngang với tài năng của Hannibal.
Ông đánh bại vị tướng Carthage ngay trên sân nhà của ông trong trận Zama.
Người Carthage, thua cuộc trong trận chiến
tưởng như đã nắm chắc phần thắng
và người La Mã buộc họ phải trả giá.
Có lẽ, không có chính sách đồng hóa La Mã thông thường.
Hannibal đã tổn thương La Mã sâu sắc đến mức, họ chỉ suy nghĩ
về những cách tiêu diệt và sỉ nhục kẻ thù tàn bạo nhất.
La Mã muốn bóp chết Carthage cho tới lúc không còn thốt được nên lời.
Họ đưa ra mức phí bồi thường chiến tranh hơn 10,000 ta-lăng bạc.
Gấp 10 lần mức phía họ phải trả
cho chiến tranh Punic lần thứ nhất.
Carthage cũng bị cấm phát động chiến tranh nếu không có sự cho phép của La Mã,
với mục đích biến Carthage thành một thuộc địa của La Mã.
Nhưng một lần nữa, người La Mã đã đánh giá thấp
sức sinh tồn của Carthage.
Bị tước đoạt toàn bộ sức mạnh quân sự,
Carthage quyết định đáp trả
bằng cách dàn dựng một sự hồi sinh kinh tế đáng kinh ngạc.
Nhưng điều này chỉ nhằm bồi đắp cho sự hoang tưởng của La Mã.
Thượng nghị sĩ Cato đều kết thúc bài diễn văn của mình
với một tuyên bố không đội trời chung, "Delenda est Carthago".
"Carthage phải bị tiêu diệt!"
Người Carthage, rõ ràng, đang trông ngóng biến cố.
Phía sau tôi, ở đàng kia, giữa những hàng cây,
họ xây dựng một khu quân sự hải quân khéo léo.
Phía trước, chỉ là một cầu cảng thương mại thông thường.
Nhưng đàng sau, là một cảng quân sự với sức chứa đủ cho 170 chiến thuyền.
Nó được ngụy trang khéo léo, tránh khỏi ánh mát dòm ngó tò mò của La Mã.
Nhưng thủ đoạn này không kéo dài được lâu.
Khi người La Mã phát hiện ra sự tồn tại của cầu cảng,
chỉ có một kết thúc duy nhất... "Delenda est Carthago".
La Mã dọn đường cho việc tiêu diệt Carthage bằng một loạt các yêu sách,
ngày càng cao hơn.
Đỉnh điểm là yêu cầu mang tính xúc phạm,
buộc người Carthage phải từ bỏ thành phố của mình,
tìm kiếm nơi định cư khác, sâu trong đất liền hơn 10 dặm.
Người Carthage đã sinh sống tại đây, dựa vào biển cả,
suốt 700 năm, sở hữu ngành hàng hải phát triển,
và họ không sẵn sàng thay đổi.
Carthage vận động toàn dân chống lại cuộc tấn công dữ dội.
Các khu công cộng được biến thành kho vũ khí.
Nhưng không gì có thể bảo vệ Carthage.
Phải mất 3 năm vây hãm khốc liệt
nhưng cuối cùng, thành phố cũng rơi vào tay Scipio Aemilianus
vào năm 146 trước Công Nguyên định mệnh.
Carthage, lần thứ hai bị đánh bại.
Lần này, La Mã muốn chắc chắn nó phải bị khống chế mãi mãi.
Họ đưa ra điều khoản "hòa bình Carthage",
đầu hàng vô điều kiện kèm với sự phá hủy hoàn toàn.
Trận càn quét Hiroshima cổ đại san phẳng toàn bộ thành phố Carthage.
Nhằm truy bắt đội vệ binh đang ẩn núp, Scipio thiêu đốt cả thành phố.
Nhiệt độ rất cao,
đến mức bạn vẫn có thể thấy nhiều vết cháy sém trên những bức tường tại đây.
Vô số xác chết nằm chật kín trên đường
khiến Scipio phải huy động nhiều đội dọn dẹp
kéo các thi thể ra ngoài.
Số lượng người chết đếm không xuể.
Sau cuộc kháng chiến quả cảm,
50,000 người dân Carthage rời bỏ thành phố
và bắt đầu cuộc sống nô lệ khốn khổ.
Những người kháng cự ngoan cố đều bị thiêu chết.
Scipio, sau đó, đặt lời nguyền lên thành phố cũng như bất cứ ai có ý định khôi phục lại nó.
Carthage không phải là thành phố lớn duy nhất bị La Mã phá hủy trong năm 146 trước Công Nguyên.
Cùng năm đó, cảng Corinth giàu có của Hy Lạp cũng bị chiếm giữ,
cướp phá và đốt trụi sau cuộc nổi dậy.
Sự hủy diệt Carthage và Corinth,
hai trong số những thành phố lớn nhất thế giới cổ đại,
như một lời răn đe hung ác của hệ quả đẫm máu cho việc chống lại La Mã.
Đồng thời, nó cũng cho thấy sự phô trương
của một cường quốc thế giới, của kỷ nguyên La Mã.
Người La Mã, bấy giờ, làm chủ cả vũ trụ.
Toàn bộ bán đảo Italy đều thuộc La Mã.
Cả vùng tam giác Sicily màu mỡ cũng bị chiếm đoạt.
Sức mạnh quân sự và chính trị của Hy Lạp đã bị vô hiệu.
Carthage bị nghiền nát.
Miền tây Địa Trung Hải, La Mã thống trị tất cả mọi thứ.
Ngoại trừ bản thân họ.
Các thành viên Thượng viện tưởng tượng một cách ngớ ngẩn rằng
mọi thứ sẽ trở lại như xưa.
Nhưng đế chế khổng lồ non trẻ này, cùng với sự giàu có của nó,
cho thấy tất cả sẽ không bao giờ giống như trước.
Có lẽ, Lã Mã nên thỉnh thị Hy Lạp,
người có thể cho họ thấy những điều sắp xảy đến
cho sự bền vững xã hội khi các chiến lợi phẩm
được chuyển về nhà.
Tại La Mã, mọi chuyện đều đi theo một lối mòn cũ.
Nhà tài phiệt luôn chiếm được phần nhiều hơn,
số ít còn lại bị đem ra xâu xé tranh giành.
Các thượng nghị sĩ sử dụng khối tài sản mới chiếm được
để đá người dân ra khỏi trang trại của họ,
tạo nên những khối bất động sản khổng lồ.
Nền chính trị trần trụi đằng sau lớp thần thoại đạo đức giả
của SPQR lộ ra một cách tàn nhẫn.
Nhưng có 2 thượng nghị sĩ theo trường phái duy tâm.
vẫn quyết tâm chiến đấu cho thần thoại đó.
Tiberius và Gaius Gracchus.
Họ theo đuổi một vấn đề gây nhiều tranh cãi nhất vào thời gian đó.
Cải cách đất đai.
Và Gracchi đã sẵn sàng thay đổi các quy tắc
theo hướng mong muốn.
Bỏ qua Thượng viện,
họ đưa pháp chế cải cách đất đai thông qua Hội đồng nhân dân.
Thượng viện tức giận đáp trả bằng cách xé nát sách luật.
Tiberius bị đánh đập cho tới chết.
Em trai ông, Gaius, sau đó cũng bị đâm chết.
Thi thể 2 người bị ném xuống sông Tiber.
Hành đồng sát hại anh em nhà Gracchi
được mô tả như tội lỗi căn nguyên của nền Cộng Hòa La Mã,
đánh mất lòng tin ở mọi người.
Những bài học ác nghiệt này không bao giờ phai nhòa
trong lòng các thế hệ lãnh đạo tiếp theo của La Mã.
Cuộc cách mạng Gracchi tuy thất bại nhưng nó để lại một di sản vô cùng to lớn.
Anh em nhà Gracchi đã cho thấy hoàn toàn có thể lật đổ Thượng viện.
Sức mạnh và uy quyền của nó sẽ không bao giờ còn được như trước nữa.
Cuộc cách mạng Gracchi đã chuẩn bị tiết mục khai màn
cho đêm chung kết đẫm máu của nền Cộng Hòa La Mã.
Đây là những điều sắp xảy đến.
Nền Cộng Hòa La Mã vào thời kỳ cuối
bị chi phối bởi các vị tướng quyền uy như Pompey và Caesar.
Cả hai đều là người thừa kế tư tưởng chính trị của người đàn ông này, Sulla.
Một trong các nhân vật gây tranh cãi nhiều nhất trong lịch sử La Mã.
Ông thiết lập mô hình cho những người kế thừa tiếp bước
và chỉ trong một thế hệ, nền cộng hòa đã trở thành
chế độ độc tài quân sự.
Sulla hiểu thấu bản chất thiết yếu của La Mã,
quyền lực chính trị khởi nguồn từ quân đội.
Không có chính sách trả công cho binh lính,
tướng lãnh đứng ra phân chia chiến lợi phẩm.
Các đội quân sở hữu riêng này ngày càng
gây khốn đốn cho nền Cộng Hòa
khi những vị tướng sử dụng quyền lực hòng đạt được các mục địch chính trị của mình.
Kỷ nguyên chế độ độc tài,
được giải thoát nhờ sự hậu thuẫn của nền hiến pháp Cộng Hòa,
cuối cùng đã đến.
Sulla chỉ ra những điều có thể đạt được
với đội quân trung thành yểm trợ đàng sau.
Lo sợ kẻ thù chính trị âm mưu chống lại mình,
ông đưa quân vào La Mã.
Thượng viện hoảng loạn, giao toàn quyền cho ông.
Với tất cả quyền hành trong tay,
Sulla, nhà độc tài - "legibus faciendis",
tháo bỏ xiềng xích cho một triều đại đáng sợ.
Triều đại kinh hoàng của Sulla thật sự là cơn ác mộng.
Những người lên án bị đưa vào danh sách kẻ thù chống đối nền Cộng Hòa La Mã
được trình lên tòa án.
Các nô lệ từng được Sulla giải phóng sẽ đến nhà từng người
và làm cho họ hoàn toàn biến mất.
Đôi khi, vẫn có một vài người trở lại.
Những người lãnh đạo bị chặt đầu và phơi xác trên các ngọn giáo như một lời răn đe.
Hệ thống này, di sản tàn độc của Sulla để lại cho La Mã,
trở thành cỗ máy bài trừ.
Ông dùng nó tàn sát hơn 9,000 người.
1,500 người trong số đó
thuộc tầng lớp quý tộc.
Tài sản của họ bị tịch thu và phân phát cho những người ủng hộ Sulla.
Nhưng có lẽ, điều hung ác nhất của Sulla
chính là hành động đe dọa La Mã và tàn sát Thượng viện,
sau đó từ bỏ chức vị độc tài của mình, khôi phục quyền lực của Thượng viện
và lui về hưởng thụ cuộc sống trác tác.
Ông chết chỉ trong vòng một năm,
bỏ lại bản kế hoạch chia cắt nền cộng hòa.
Sulla sẽ không bao giờ có thể khôi phục quyền thế của Thương viện
bởi các hành động trước đó của ông đã hủy hoại nó.
Nó giống như một tên trộm lẻn vào ngôi nhà,
lấy đi tất cả tài sản
và sau đó, khóa nó lại.
Nó chỉ là vấn đề thời gian trước khi ngôi nhà bị trộm một lần nữa.
Chúng ta biết rất rõ các tên trộm đến sau,
Pompey Đại Đế và Julius Caesar,
là những người đảm trách cuối cùng nền cộng hòa.
Sự tranh đoạt quyền lực giữa 2 lãnh chúa tàn độc đầy tham vọng này
rất phức tạp và rối ren,
nhưng động cơ của nó lại đơn giản đến tàn nhẫn.
Nó được tổng kết bằng một câu hỏi của Pompey,
"Nếu Sulla có thể, tại sao ta không thể?".
Pompey là hiện thân sống của việc làm thế thế nào các cuộc chinh phạt của La Mã
gây tổn hại đến sự cân bằng chính trị tinh tế của nền cộng hòa.
Thượng viện chỉ có thể đứng im
và tuyệt vọng nhìn quyền lực của mình ngày càng suy giảm.
Chúng ta biết rất nhiều về các âm mưu trong giai đoạn này
nhờ số lượng lớn thư từ và bài diễn văn
của một trong những nhà trí thức lỗi lạc nhất La Mã,
Marcus Tullius Cicero.
Cicero là luật sư, chính khách nguyên mẫu,
nhà hùng biện xuất chúng trong tòa án cũng như Thượng viện.
Nhưng oan nghiệt thay, Cicero cũng là một nhà duy tâm.
Người tin vào sự thần thánh đạo đức của SPQR.
Và nó đã tạo nên sự chua xót cho lời văn trong các bài diễn văn của ông vào giai đoạn này,
bởi kỷ nguyên của SPQR đã hết từ rất lâu.
Nhưng đó không phải là cách Cicero nhìn nhận vấn đề.
Một người sở hữu cả sự tài hoa lẫn thiếu tự tin.
Ông nói với mọi người rằng
có sự liên minh giữa Thượng viện, giới quý tộc
với những người bảo vệ nền Cộng hòa.
Và, càng ngày, ông nhận thấy liên mình này là cứu cánh tương lai cho La Mã.
Nhưng La Mã, bây giờ, không đơn thuần chỉ là một nền Cộng hòa,
nó là một đế chế hùng mạnh.
Hệ thống phức tạp SPQR
cũng như liên minh người tốt của Cicero, đã lỗi thời.
Vấn đề ở đây là nền Cộng hòa La Mã,
đơn giản, không phải tạo ra nhằm quản lý đế chế vĩ đại hiện giờ.
Điều cần thiết chính là tính nhất quán và kế hoạch dài hạn.
Không phải là nhóm chính khách chỉ biết tranh cãi và tại vị trong nhiệm kỳ một năm.
Julius Caesar là người thấy rõ điều La Mã cần nhất.
Một nhà chuyên quyền ôn hòa được ủng hộ và giúp đỡ bởi Thượng viện thuần phục.
Băng qua sông Rubicon,
dùng vũ lực đoạt lấy La Mã và đánh bại kẻ thù không đội trời chung Pompey,
Caesar bắt đầu đưa ra hàng loạt cải cách,
bao gồm cải cách đất đai dựa trên tư tưởng Gracchi.
Nhưng vấn đề chính trị to lớn nhất Caesar phải đối mặt
là làm sao để ông, một vị vua không danh phận,
có thể hòa hợp vào cấu trúc quyền lực cộng hòa.
Người có thể giải đáp mọi thứ, ngoại trừ việc cần phải làm cho bản thân.
Nhưng những người khác đã quyết định điều đó.
Một nhóm thượng nghị sĩ cảm thấy sự mất mát quyền uy và sức mạnh
là một cái giá quá lớn phải trả cho nền hòa bình của Caesar.
Vào giữa tháng 3,
ông bị ám sát ngay bên ngoài tòa Thượng viện.
Truyện kể rằng, Caesar đổ gục xuống dưới chân bức tượng Pompey,
kẻ thù cũ của ông.
Hệ quả kéo theo của vụ ám sát Julius Caesar
là một câu chuyện của những âm mưu, lãng mạn và tranh đoạt đầu kịch tính.
Trong câu chuyện dài kỳ đó ẩn chứa nhiều ẩn ý chính trị đơn giản.
Nội chiến và sự thất bại của những kẻ ám sát Caesar;
cuộc tranh quyền đoạt vị không thể tránh khỏi giữa người thừa kế Marc Antony
và cháu trai, cũng là con nuôi của ông, Octavian;
cuộc tình lãng mạn đến lố bịch giữa Antony và Cleopatra;
sự thất bại nặng nề của Antony và Cleopatra
trong trận chiến Actium chống lại Hy Lạp khiến cặp đôi này phải tự vẫn.
Sau chót, Octavian Caesar là người cuối cùng trụ vững.
Nhưng vẫn còn đó câu hỏi về những điều cần phải làm với nền Cộng hòa.
Hệ thống chính trị đổ nát không còn phù hợp
để cai trị toàn bộ đế chế khổng lồ này.
Chế độ vương quyền là điều không thể
sau tất cả những gì đã xảy đến cho Julius Caesar.
Nhưng có một giải pháp khác.
Chế độ chuyên chế, ẩn đàng sau lớp vỏ mỏng khôi phục nền cộng hòa.
Nhưng để thuyết phục người dân La Mã
từ bỏ quyền tự do chính trị
nhằm đổi lấy hòa bình
sẽ cần rất nhiều tài trí của nhà lãnh đạo Octavian.
Hoàng Đế Augustus,
Octavian trước đây,
sẽ biến La Mã từ một nền Cộng Hòa thành đế chế vĩ đại nhất
trong lịch sử.
Nó sẽ thống trị cả phương Tây suốt 500 năm tiếp theo,
và chỉ bị thách thức bởi một giáo phái tôn giáo mới,
Thiên Chúa giáo.
Dịch: Võ Mạnh Lân (vomanhlan3005@gmail.com)